17 Νοε 2019

Πληροφορία, προσοχή, νόημα και μέτρο

«Όταν η πληροφορία είναι φθηνή, η προσοχή γίνεται ακριβή»

Ζούμε στην εποχή του κορεσμού της πληροφορίας. Η διανομή της έχει γίνει πανεύκολη. Όλοι έχουν ένα κινητό, έχουν προφίλ σε κάποιο social media και όλοι μπορούν να μοιραστούν ή να αναπαράγουν χωρίς περιορισμό μεγάλες ποσότητες της. Υπάρχουν πάρα πολλοί λόγοι για τους οποίους αυτό είναι καταπληκτικό. Μπορεί κανείς να βρει ένα σωρό τρόπους για να μάθει πράγματα, όλα συνδέονται σε πραγματικό χρόνο μεταξύ τους, η ιστορία γράφεται ταυτόχρονα από πολλούς.

Παρόλα αυτά το εύρος της προσοχής μας είναι πεπερασμένο. Έχουμε για να το πούμε περιπαικτικά συγκεκριμένο bandwidth προσοχής.  Και φυσικά με την τόσο μεγάλη ευκολία της πρόσβασης και της διανομής της πληροφορίας, ακριβώς επειδή δεν είναι δυνατόν να προσέξουμε και να επεξεργαστούμε τα πάντα, η πληροφορία είτε παραμένει στο υπόβαθρο της προσοχής μας ως αντιπερισπασμός και θόρυβος, είτε συχνά διεκδικεί κάποιο μέρος της, ως απλή απόσπαση και όχι ως κάτι πιο γόνιμο. Τί συμβαίνει; Αυτό που έγραψε ο James Gleick: «Όταν η πληροφορία είναι φθηνή, η προσοχή γίνεται ακριβή». Όταν η πληροφορία είναι φθηνή, η προσοχή γίνεται πλέον για τη συνείδηση το καινούριο νόμισμα που μετράει την εμπειρία μας. Γίνεται ο αρμός που συνδέει τα πάντα. 

Ούτως ή άλλως η προσοχή είναι καθοριστικός παράγοντας για το ανθρώπινο βίωμα, τη διαπροσωπική εμπειρία, ή οποιουδήποτε άλλου τύπου εμπειρία, εκστατική, θρησκευτική κλπ. Με μία πιο ενδελεχή ματιά βλέπει κανείς πως πολλά πράγματα έχουν σχηματιστεί με βασικό άξονα ακριβώς αυτό. Βρισκόμαστε στη μέση ενός παζαριού ανθρώπινων εμπειριών και ιδεών όπου μικροί και μεγάλοι έμποροι διεκδικούν ή και αγοράζουν (πχ διαφημίσεις, product placements) μέρος της προσοχής μας. Κι εμείς φυσικά σαν μικρά ψαράκια μες τον ωκεανό κάνουμε το ίδιο με τα posts μας. Η νέα οικονομία είναι η οικονομία της εμπειρίας και της προσοχής. Οι οικονομικές στρατηγικές των μεγάλων σχεδιάζονται ώστε να υποκλέψουν την προσοχή των μικρών, να προσφέρουν το βίωμα, να υπαγορεύσουν την εμπειρία. Αυτός που θα καταφέρει να κερδίσει το ενδιαφέρον μας, να παρέχει την εμπειρία, να μας δώσει κάτι που του δίνουμε σημασία, που βγάζει κάποιο νόημα για μας, έχει κερδίσει την προσοχή και την ενέργεια μας. 

Η λέξη κλειδί είναι το νόημα. Ενώ το νόημα της ζωής είναι κυρίως υποκειμενικό, σύμφωνα με μία νέα έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Review of General Psychology, οι άνθρωποι φτάνουν σε μία σχετική συμφωνία ότι η ζωή τους αποκτά νόημα όταν εκπληρώνονται τρεις παράγοντες.

1. Όταν προσλαμβάνουν ότι η ζωή που ζουν είναι σημαντική και τους κάνει αίσθηση.
2. Όταν έχουν γνωρίσει τους στόχους και τις επιθυμίες τους και θέλουν να τα υλοποιήσουν.
3. Όταν βρίσκονται σε σχέσεις με σημαντικούς άλλους ανθρώπους οι οποίες διακρίνονται για την ισορροπία και τη συμπληρωματικότητά τους

Βλέπει κανείς πως το νόημα δεν μπορεί να ξεκινήσει σε παγκόσμια κλίμακα. Δε το αφορά μια τέτοια κλίμακα. Το νόημα είναι πρωτίστως προσωπικό, ξεκινά με κέντρο αναφοράς το άτομο, και μετά γίνεται συλλογικό, αφορά τις σχέσεις του, την περιρρέουσα ατμόσφαιρα και τον χώρο στον οποίο διαμορφώνεται.

Όπως γράφει και ο Έριχ Φρομ στο βιβλίο του «Η τέχνη της αγάπης», ο άνθρωπος είναι προικισμένος με το λογικό, είναι ζώο που έχει συνείδηση του εαυτού του. Αυτή η επίγνωση του περιορισμένου χρόνου ζωής και επιπλέον η επίγνωση ότι χωρίς τη θέλησή του γεννήθηκε και χωρίς τη θέλησή του θα πεθάνει, κάνουν την ατομική ξεκομμένη ύπαρξη του μία αβάσταχτη φυλακή. Και ίσως να τρελαινόταν αν δεν κατάφερνε να ελευθερωθεί από τη φυλακή αυτή, να ξεφύγει από τη μόνωση και να ενωθεί κατά τον ένα ή τον άλλο τρόπο με τους άλλους ανθρώπους, με τον έξω κόσμο. 

Το νόημα γεννιέται σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο και σε σχέση με συγκεκριμένους ανθρώπους. Όσο πιο καθηλωτική είναι η αφήγηση, όσο πιο ζωντανός και συμμετέχων στο δρώμενο νιώθει κανείς, όσο πιο κεντρικός ήρωας στο κέντρο του κάδρου μίας όποιας ιστορίας νιώσει, τόσο πιο πετυχημένη είναι η εγγραφή των εντυπώσεων και τόσο πιο πιθανό είναι να υπάρξει κάποια νοηματοδότηση. Να γεννηθούν νέες σημασίες που ενδεχομένως θα υποκαταστήσουν κάποιες  παλιές   ή θα τις αναβιβάσουν.

Στη νέα οικονομία της εποχής μας, την οικονομία της εμπειρίας και της προσοχής, θα περίμενε κάποιος πως θα μπορούσε με σχετική ευκολία να δώσει νόημα στη ζωή του. Όμως η ταχύτητα και ο όγκος της πληροφορίας που μας διαπερνά, η εμμονή με την τεχνολογία ως αντικατάσταση των σχέσεων, η σύγχρονη κουλτούρα της ποσοτικοποίησης της πραγματικότητας, ο υπέρμετρος καταναλωτισμός, κατά περίεργο τρόπο δυσχεραίνουν την αναζήτηση νοήματος παρά την διευκολύνουν. Φαίνεται σαν κάπου να έχει χαθεί η πραγματική-ουσιαστική επαφή με τα πράγματα. 

Το σύγχρονο ιστορικό υποκείμενο δεν είναι πλέον ο ήρωας κάποιας ιστορίας. Έχει χάσει το σημείο αναφοράς του που είναι η δικιά του επίγνωση για τη θέση του και το ρόλο του. Έχει χάσει το σημείο αναφοράς που είναι η προσωπική του αφήγηση με τους στόχους της. Βρίσκεται χαμένος σε μία τρικυμία εντυπώσεων και ψεύτικων δυνατοτήτων. Κι όμως. Κανείς δε του επιβάλει την εμπειρία, κανένας δε του στερεί την προσοχή. 

Στην πράξη είναι πιο ελεύθερος από ποτέ να επιλέξει που και πως θα χρησιμοποιήσει το χρόνο και την προσοχή που μόνος του παραχωρεί. Γιατί όμως τότε οι περισσότεροι άνθρωποι κοιτάζουν με υπαρξιακή αγωνία πίσω από τα συμπτώματα και τις συμπεριφορές για να ανακαλύψουν το κρυμμένο νόημα της ζωής; 

Γιατί πρωτίστως έχει χαθεί το μέτρο. 

Άνευ μέτρου δεν μπορούν να υπάρξουν σημεία αναφοράς. Χωρίς σημεία αναφοράς δεν γίνεται να υπάρξει ούτε τόπος, ούτε χρόνος, ούτε βίωμα, μα ούτε και νόημα. Το σύγχρονο ιστορικό υποκείμενο επιχειρεί να τοποθετήσει τον εαυτό σε ένα παγκόσμιο κάδρο που δε του αντιστοιχεί. Όλοι θέλουν να γίνουν διεθνή μοντέλα στο Instagram, καταξιωμένοι φιλόσοφοι και πολιτικοί ήρωες στο Facebook, Influencers  δάσκαλοι στο YouTube.  Και με την υπαρξιακή κρίση σε πλήρη εξέλιξη πολλοί είναι αυτοί που αντανακλαστικά εμφανίζονται ως πρεσβευτές ή δάσκαλοι της αλήθειας, εμφανίζονται ως new age γιόγκα teachers μετά από 2 σεμινάρια αναπνοών ή ως ολιστικοί τύπου Κλουζώ επιθεωρητές-θεραπευτές-βρυκόλακες της γειτονιάς, άνευ πτυχίων, ικανοτήτων ή έμβιας γνώσης. Όλα αυτά είναι μέρος της ίδιας παθογένειας. Της απουσίας μέτρου. Της απουσίας ουσιαστικά δηλαδή της ανθρωπιάς. 

Το σύγχρονο ιστορικό υποκείμενο προσπαθεί να ολοκληρώσει τον κόσμο ολάκερο για να νιώσει ολοκληρωμένο-σημαντικό και να βγάλει στο τέλος κάποιο νόημα. Όλα αυτά όμως δίχως κατά βάθος να ξεπεράσει τα φανταχτερά φτιασίδια του μυαλού και να δει την πραγματικότητα ως έχει. Δεν μπορεί να υπάρξει νόημα, χωρίς διαχείριση της προσοχής. Δεν μπορεί να υπάρξει διαχείριση της προσοχής χωρίς μέτρο. Και δεν μπορεί να υπάρξει και μέτρο χωρίς πρότερο έμβιο νόημα που έχει να κάνει με τις σχέσεις και τον πολιτισμό. Με τον τόπο και χρόνο που έχει θεσπίσει.

Όταν το υποκείμενο (και η κοινωνία) δεν έχει επίγνωση αυτού του προφανούς κύκλου δύο τινά συμβαίνουν. Είτε διεκδικεί την άπειρη προσοχή ή την άπειρη πληροφορία, δλδ την άπειρη ολοκλήρωση, με νομοτελειακό συνεπακόλουθο να βρεθεί εν μέσω υπαρξιακής κρίσης. Είτε μπαίνει σε αυτό το πρωτόγονο αλισβερίσι εμπειριών και εντυπώσεων  με την ασυνείδητη διάθεση βαμπιρισμού ή του άλλου  ή του ίδιου του εαυτού.

 Ο χρόνος θα δείξει αν ο έως τώρα ζωικός κανιβαλισμός της ανθρωπότητας εναντίον του εαυτού της (φαντασιώμενη παράλληλα μία πνευματική ανωτερότητα η οποία δε της αναλογεί) δεν καταδικάσει την ίδια σε οντολογική ανυπαρξία. Ο χρόνος θα δείξει αν η ανθρωπότητα είναι ικανή για πνευματικό αυτοπεριορισμό και συμβιωτική δημιουργικότητα. Ας ελπίσουμε πως ο εν εξελίξει σχηματισμός του χαρακτήρα της θα καταφέρει σιγά σιγά να φέρει στο φως της συνείδησης της όλους αυτούς τους μηχανισμούς που την κρατάνε δέσμια των εγωικών αντανακλαστικών συμπεριφορών της.